Ürik asit yüksekliği, vücutta pürinlerin yıkımıyla oluşan ürik asidin fazla üretilmesi ya da böbreklerden yeterince atılamaması sonucu ortaya çıkar. Beslenmede sakatat, bazı deniz ürünleri ve kırmızı eti sınırlamak, alkol ve şekerli içecekleri azaltmak, yeterli su içmek ve sağlıklı kiloya ulaşmak ürik asidin kontrolüne yardımcı olur; ilaç gerekip gerekmediğine ise hekiminiz karar verir.
Ürik asit yüksekliği bazen yıllarca hiçbir şikâyete yol açmaz ve rutin kan tahlilinde tesadüfen fark edilir. Bazı kişilerde ise eklemlerde kristal birikerek gut atağına, böbreklerde taş oluşumuna neden olabilir. Bu yazıda nedenleri ve beslenmenin bu tablodaki yerini anlatıyorum.
- Ürik asit, pürin adı verilen bileşiklerin yıkım ürünüdür; pürinlerin bir kısmı besinlerden gelir.
- Sakatat, bazı deniz ürünleri, kırmızı et, alkol (özellikle bira) ve fruktozlu içecekler ürik asidi artırabilir.
- Az yağlı süt ürünleri, sebzeler, tam tahıllar ve bol su beslenmenin temelini oluşturur.
- Fazla kilo ürik asidi yükseltir; ancak şok diyetler ve uzun açlıklar da ataklara yol açabilir.
- Tanı, tedavi ve ilaç kararı hekime aittir; beslenme tedaviyi destekler, yerine geçmez.
Ürik Asit Nedir, Neden Yükselir?
Ürik asit, hem vücudun kendi hücrelerinde hem de besinlerde bulunan pürinlerin parçalanmasıyla oluşan doğal bir atık üründür. Normalde kana geçer ve büyük kısmı böbreklerle idrara atılır; üretim artar veya atım azalırsa kandaki düzeyi yükselir.
Ürik asit yüksekliğine katkıda bulunan başlıca etkenler şunlardır:
- Beslenme: Pürinden zengin besinlerin sık tüketimi, alkol ve fruktozla tatlandırılmış içecekler.
- Fazla kilo ve insülin direnci: Böbreklerden ürik asit atımını azaltabilir.
- Böbrek fonksiyonunda azalma: Ürik asidin vücuttan uzaklaştırılmasını zorlaştırır.
- Bazı ilaçlar: Örneğin bazı idrar söktürücüler ürik asidi yükseltebilir. İlaçlarınızı kendi başınıza bırakmayın; hekiminizle konuşun.
- Genetik yatkınlık ve cinsiyet: Erkeklerde ve ailesinde gut olanlarda daha sık görülür; kadınlarda menopoz sonrası risk artar.
- Sıvı kaybı ve uzun açlık: Yetersiz su içmek, çok düşük kalorili diyetler veya uzun süreli açlık geçici yükselmelere yol açabilir.
Ürik Asit Yüksekliği Hangi Belirtilere Yol Açar?
Ürik asit yüksekliği çoğu zaman belirti vermez; belirtiler genellikle eklemlerde kristal birikmesiyle gelişen gut atağı ya da böbrek taşı ortaya çıktığında fark edilir. Gut atağı tipik olarak bir eklemde, sıklıkla ayak başparmağında ani başlayan şiddetli ağrı, kızarıklık, şişlik ve sıcaklık hissiyle kendini gösterir.
Ataklar çoğunlukla gece başlar ve birkaç gün içinde azalabilir; ancak tedavi edilmezse tekrarlayabilir ve eklemlerde uzun süreli hasara yol açabilir. Eklemde ani ve şiddetli ağrı, yüksek ateşle birlikte şişlik ya da böğür ağrısı gibi böbrek taşı belirtilerinde vakit kaybetmeden hekime başvurun. Tahlil sonucunuzun hangi aralıkta olduğunu ve ne anlama geldiğini laboratuvar değerleri ile genel sağlık durumunuzu birlikte değerlendiren hekiminiz yorumlar.
Ürik Asidi Yükselten Besinler Hangileri?
Ürik asidi en çok etkileyen besinler pürin içeriği yüksek olan sakatatlar, bazı küçük balıklar ve kabuklu deniz ürünleri, büyük porsiyon kırmızı et ile alkol ve fruktozla tatlandırılmış içeceklerdir. Bu besinlerin tamamen yasaklanması çoğu zaman gerekmez; sıklık ve porsiyon belirleyicidir.
| Besin grubu | Sınırlanması önerilenler | Daha uygun seçenekler |
|---|---|---|
| Et ve sakatat | Ciğer, böbrek, beyin, işkembe gibi sakatatlar; büyük porsiyon kırmızı et; et suyu ve konsantre et sosları | Küçük porsiyonlarda tavuk, hindi; haftada sınırlı sayıda yağsız kırmızı et |
| Deniz ürünleri | Hamsi, sardalya, uskumru gibi küçük yağlı balıkların sık ve bol tüketimi; midye, karides | Ölçülü porsiyonda beyaz etli balıklar; balık tüketimini hekiminizle planlamak |
| İçecekler | Bira ve diğer alkollü içecekler, şekerli gazlı içecekler, hazır meyve suları | Su, maden suyu, şekersiz bitki çayları, ayran |
| Süt ürünleri | Tam yağlı ve şekerli süt tatlılarının sık tüketimi | Az yağlı süt, yoğurt, kefir, peynir |
| Tahıl ve şeker | Şekerli tatlılar, rafine unlu ürünler, glikoz-fruktoz şurubu içeren ürünler | Tam tahıllı ekmek, bulgur, yulaf |
| Sebze ve baklagil | Belirgin bir kısıtlama genellikle gerekmez | Tüm sebzeler; baklagiller ölçülü porsiyonlarda |
Ispanak, kuşkonmaz, mantar gibi bazı sebzeler pürin içerse de araştırmalar, sebze kaynaklı pürinlerin gut riskini et ve deniz ürünleri kadar artırmadığını düşündürmektedir. Bu nedenle sebzeleri kısıtlamak yerine tabağınızın yarısını sebzeye ayırmanızı öneririm.
Pişirme yöntemi de küçük ama anlamlı bir fark yaratır. Pürinlerin bir kısmı pişirme suyuna geçtiği için kemik ve et suyuyla hazırlanan çorbalar, et suyu tabletleri ve konsantre soslar sınırlanmalıdır. Eti haşladıysanız suyunu çorba veya pilavda kullanmak yerine dökmek, ızgara veya fırın yöntemlerini seçmek ve et porsiyonunu avuç içi büyüklüğünde tutmak pratik önlemlerdir.
Fruktoz ve Alkol Neden Bu Kadar Önemli?
Fruktoz ve alkol, vücutta ürik asit üretimini artırabilen ve atımını azaltabilen iki önemli etkendir. Bu yüzden ürik asit yüksekliğinde yalnızca pürinli besinlere odaklanıp şekerli içecekleri ve alkolü göz ardı etmek sık yapılan bir hatadır.
Şekerli gazlı içecekler, hazır meyve suları ve glikoz-fruktoz şurubu içeren ürünler sınırlanmalıdır. Bütün meyve ise lif içerdiği için meyve suyundan farklıdır; günde 2-3 porsiyon meyve dengeli beslenmenin parçası olabilir. Bazı çalışmalar vişne ve kirazın gut ataklarıyla ilişkisini incelemiştir; ancak bunlar tedavinin yerine geçmez. Alkol konusunda en güvenli seçim, hekiminizin önerisi doğrultusunda mümkün olduğunca uzak durmaktır; özellikle bira ve damıtılmış içkiler ürik asidi belirgin biçimde etkileyebilir.
Ürik Asit Yüksekliğinde Örnek Bir Gün Nasıl Planlanır?
Planın temeli; bol sebze, az yağlı süt ürünleri, tam tahıllar, ölçülü protein ve gün içine yayılmış su tüketimidir. Aşağıdaki örnek bir çerçevedir; böbrek hastalığınız ya da başka bir sağlık sorununuz varsa plan kişiye göre değişir.
- Kahvaltı: Yumurta, az yağlı beyaz peynir, domates, salatalık, yeşillik ve tam tahıllı ekmek; yanında su veya açık çay.
- Ara öğün: Bir kâse yoğurt ve bir avuç kiraz ya da bir elma.
- Öğle: Zeytinyağlı sebze yemeği, bulgur pilavı ve ayran.
- Ara öğün: Bir bardak kefir veya süt.
- Akşam: Küçük porsiyon ızgara tavuk, bol salata ve az miktarda tam tahıllı makarna ya da kuru baklagil yemeği.
Gün içinde su tüketiminizi artırmak, ürik asidin böbreklerden atılmasına yardımcı olur. Kalp veya böbrek yetmezliği gibi sıvı kısıtlaması gerektiren bir durumunuz varsa, ne kadar su içmeniz gerektiğini hekiminize sorun.
Kilo Vermek Ürik Asidi Düşürür mü?
Fazla kilolu kişilerde yavaş ve dengeli kilo kaybı, ürik asit düzeyinin düşmesine ve gut ataklarının azalmasına katkı sağlayabilir. Ancak çok hızlı kilo vermek, aç kalmak ve çok düşük karbonhidratlı şok diyetler geçici olarak ürik asidi yükseltip atağı tetikleyebilir.
Bu yüzden ürik asit yüksekliği olan kişilerde kilo verme planının daha temkinli kurulması gerekir: öğün atlamadan, yeterli su içerek ve haftalık kaybı makul tutarak. Protein ağırlıklı diyetlerin bu tablodaki riskleri için aşırı protein tüketimi ve sağlık riskleri yazısı fikir verebilir.
Gut Atağı Sırasında Nasıl Beslenmeli?
Atak döneminde öncelik hekiminizin önerdiği tedaviyi uygulamak ve eklemi dinlendirmektir; beslenmede ise alkolü tamamen bırakmak, bol su içmek ve sakatat, kırmızı et ve deniz ürünlerinden uzak durmak rahatlamaya yardımcı olabilir.
Atak sırasında iştahsızlık olabilir; bu dönemde de uzun açlıklardan kaçınıp yoğurt, çorba, sebze yemekleri gibi hafif öğünler tercih edin. Bayram gibi et tüketiminin arttığı dönemlerde dikkat edilmesi gerekenleri Kurban Bayramı'nda et tüketimi yazısında anlattım.
Ürik asit yüksekliği ya da gut tanınız varsa, ilaç tedavinizle uyumlu, sizin yaşam tarzınıza uygun bir beslenme planı için gut hastalığında beslenme danışmanlığı kapsamında birlikte çalışabiliriz.
Kaynaklar
- NHS – Gout
- NIAMS (NIH) – Gout
- NHS – Water, drinks and your health
- T.C. Sağlık Bakanlığı – Türkiye Beslenme Rehberi (TÜBER) 2022
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel durumunuz için hekiminize ve diyetisyeninize danışın.
Sık Sorulan Sorular
Ürik asit yüksekliği kendiliğinden düşer mi?
Bazı kişilerde beslenme düzenlemesi, kilo kaybı, alkolün bırakılması ve yeterli sıvı alımıyla ürik asit düzeyi düşebilir. Ancak yükselmenin nedeni böbrek fonksiyonu, genetik yatkınlık veya kullanılan ilaçlar olabileceği için değerlendirmeyi hekiminiz yapmalıdır.
Ürik asidi yüksek olan biri yumurta yiyebilir mi?
Yumurta pürin açısından düşük bir protein kaynağıdır ve çoğu kişide ürik asit yüksekliğinde tüketilebilir. Yağ ve kolesterol açısından ayrıca bir kısıtlamanız yoksa, dengeli bir beslenmenin parçası olarak yer alabilir.
Ürik asit yüksekliğinde kuru baklagiller yasak mı?
Genellikle yasak değildir. Mercimek, nohut ve kuru fasulye gibi baklagiller ölçülü porsiyonlarda tüketilebilir; araştırmalar bitkisel pürin kaynaklarının et ve deniz ürünleri kadar risk oluşturmadığını düşündürmektedir.
Kahve ürik asidi etkiler mi?
Bazı gözlemsel çalışmalarda düzenli kahve tüketimi daha düşük ürik asit düzeyleriyle ilişkilendirilmiştir; ancak bu bir tedavi önerisi değildir. Kahveyi şekersiz ve ölçülü tüketmek, kalp ritmi veya mide sorununuz varsa hekiminize danışmak gerekir.
Ürik asit için ne kadar su içmeliyim?
Herkes için geçerli tek bir miktar yoktur; çoğu yetişkin için gün içine yayılmış bol su tüketimi önerilir. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlamanız varsa miktarı mutlaka hekiminizle belirleyin.
Kişiye özel beslenme planı için randevu alın
Bu yazıdaki bilgiler geneldir; ihtiyacınız yaşınıza, sağlık durumunuza ve hedefinize göre değişir. Size uygun planı birlikte oluşturmak için bize yazın.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır. Kişiye özel beslenme programı için mutlaka uzman diyetisyene danışınız.
